1. Tolstoy là bậc thầy tự kỷ luật bản thân
Được truyền cảm hứng từ 13 đức tính mà Benjamin Franklin (1706–1790, một trong những Quốc phụ sáng lập vĩ đại của Hoa Kỳ) ghi lại trong hồi ký của mình, Lev Tolstoy đã tự thiết lập cho bản thân một bộ quy tắc sống mà ông kiên trì tuân theo không ngơi nghỉ. Nhiều nguyên tắc trong số đó vẫn có thể áp dụng trong thời hiện đại: lên giường lúc 22 giờ, thức dậy lúc 5 giờ, không ngủ trưa quá 2 tiếng, ăn uống tiết chế và tránh đồ ngọt. Chính nhờ sự tự giác và kỷ luật bền bỉ đó, Tolstoy duy trì được sức khỏe vượt qua hai thế kỷ và không ngừng đấu tranh với những "con quỷ" trong nội tâm của mình.
Lev Tolstoy – bậc thầy văn học Nga.
2. Người vợ kiên nhẫn đứng sau Chiến Tranh và Hòa Bình
Năm 1862, Lev Tolstoy 34 tuổi đã kết hôn với Sophia Behrs mới 18 tuổi – ái nữ của một vị bác sĩ phục vụ hoàng triều – chỉ vài tuần sau cuộc gặp gỡ đầu tiên. Cũng trong năm đó, ông bắt đầu chắp bút viết Chiến Tranh và Hòa Bình và hoàn thành bản thảo đầu tiên vào năm 1865. Sophia đảm nhận việc sao chép lại từng trang bản thảo mỗi lần ông sửa chữa, đôi khi phải dùng đến kính lúp để giải mã nét chữ rối rắm của chồng. Trong 7 năm sau đó, bà đã chép đi chép lại toàn bộ cuốn sách đến 8 lần – với nhiều đoạn phải làm đi làm lại gần 30 lần. Trong suốt giai đoạn đó, hai người còn sinh thêm 4 con (trong tổng số 13 người con), và Sophia vẫn một mình gánh vác việc quản lý điền sản và các hoạt động kinh doanh gia đình.
3. Bị Giáo hội Chính thống Nga tuyệt thông
Sau khi Anna Karenina gây tiếng vang lớn vào thập niên 1870, Tolstoy ngày càng xa lánh thế giới quý tộc mà ông thuộc về. Ông xem tham nhũng và bất bình đẳng xã hội là sự phản bội trực tiếp giáo lý của Chúa Giêsu. Ông từ bỏ các lễ nghi tôn giáo và bắt đầu chỉ trích vai trò hai mặt của nhà nước lẫn quyền sở hữu tài sản trong những trang viết của mình. Hậu quả là ông cùng lúc đối mặt với hai thế lực quyền năng nhất nước Nga: chính quyền Sa Hoàng đặt ông dưới sự giám sát của mật thám, còn Giáo hội Chính thống Nga chính thức tuyệt thông ông vào năm 1901.
4. Ông là nguồn cảm hứng cho các thế hệ tiếp nối
Những người theo học tư tưởng của Tolstoy – thường được gọi là Tolstoyans – đã tìm về sống gần ông từ khắp nơi trong nước Nga và trên thế giới để được thấm nhuần triết lý của ông. Trong số những người chịu ảnh hưởng sâu xa nhất từ tư tưởng xã hội của ông có Mahatma Gandhi – người đã xây dựng một khu định cư mang tên Tolstoy tại Nam Phi và coi đại văn hào là người thầy tinh thần vĩ đại, đặc biệt là triết lý phi bạo lực trong cuộc đấu tranh chống lại bất công và áp bức.
5. Cuộc hôn nhân nhiều thăng trầm
Dù Tolstoy và Sophia đã phải lòng nhau ngay từ khoảnh khắc gặp gỡ, và dù Sophia cống hiến không ít cho sự nghiệp sáng tác của chồng, cuộc hôn nhân của họ không hề bằng phẳng. Nguyên nhân bắt đầu từ khi Sophia đọc nhật ký của Tolstoy, trong đó ông ghi chép rất thẳng thắn về cuộc đời trước hôn nhân, thậm chí cả những sự việc xảy ra ngay trước đám cưới. Sự dấn thân ngày càng sâu của Tolstoy vào thế giới tâm linh khiến ông thờ ơ với trách nhiệm gia đình, trong khi toàn bộ gánh nặng quản lý tài sản và kinh doanh đổ hết lên đôi vai Sophia, khiến quan hệ vợ chồng ngày càng lạnh nhạt và căng thẳng.
Bước sang thập niên 1880, dòng người theo học Tolstoy kéo về sống trên đất đai gia tộc ngày càng đông, kinh tế sa sút khiến ông ăn mặc lam lũ như người nông dân – điều này làm Sophia bất bình và buộc phải đòi kiểm soát tài chính gia đình, kể cả quyền xuất bản. Đến năm 1910, Tolstoy bí mật rời khỏi nhà lúc nửa đêm cùng cô con gái, không một lời từ biệt. Sự mất tích của ông làm rúng động giới truyền thông – khi ông xuất hiện tại một ga tàu, báo chí ập tới vây kín phỏng vấn ngay trước mắt bà Sophia. Dù mang bệnh, ông vẫn cương quyết không về nhà và cuối cùng từ giã cõi đời vì viêm phổi trong một căn lều nhỏ nơi vùng thôn dã, hưởng thọ 82 tuổi.
Khắc Nam