Cơ duyên từ diễn đàn tranh luận Tam Quốc
Nói nhóm dịch thuật này bị "trời phạt" thì cũng không hẳn sai. Bởi trong cuộc sống bình thường, mấy ai sẵn sàng bỏ ra đúng một thập kỷ để miệt mài dịch hàng nghìn trang cổ văn Hán. Và dịch xong lại đăng miễn phí lên mạng, chỉ vì muốn có dữ liệu để tranh luận về Tam Quốc diễn nghĩa cho đã.
Tất nhiên, từ lâu tác phẩm của La Quán Trung đã là đề tài bàn tán sôi nổi của người Việt. Nhưng từ khi internet lan rộng vào cuối những năm 2000, không gian trực tuyến đã kéo những con người cùng sở thích lại với nhau, và hàng chục diễn đàn, fanpage lẫn trang web về thời Tam Quốc xuất hiện khắp nơi.
Nhóm biên dịch bộ Tam Quốc chí 2.400 trang (vừa được NXB Văn học phát hành) gồm ba người đều ở tuổi tứ tuần: Hoàng Giang – nhà báo, Phạm Thành Long – hiện sinh sống tại Czech, và Bùi Thông – dịch giả chính kiêm công chức ngành kỹ thuật.
Điều ba người có chung là tình yêu với Tam Quốc, như nhiều người cùng thế hệ 6X, 7X. Vào thập niên 80, khi giải trí còn nghèo nàn, đọc và tranh luận về Tam Quốc đã là thú tiêu khiển quen thuộc của cả một thế hệ.
"Cốt truyện quá hay, vỏn vẹn chưa đầy trăm năm mà hào kiệt xuất hiện đông đúc như lá cây. Văn tự nhiên, cô đọng mà đủ ý, đọc một lần là nhớ" – Bùi Thông giải thích lý do Tam Quốc hấp dẫn đến vậy.
Anh phân tích thêm: "Trong Tứ đại danh tác, việc Tam Quốc diễn nghĩa được người Việt yêu thích nhất là điều hoàn toàn tự nhiên. Hồng lâu mộng bút pháp xuất sắc nhưng ủy mị, không phải văn chương bình dân. Tây du ký là chuyện hoang đường, kết cấu đơn giản. Thủy Hử văn dân dã hay đấy nhưng như những mảnh truyện chắp vá. Không cuốn nào đạt được cái 'nhã tục cộng hưởng' như Tam Quốc – ai cũng có thể tham gia bàn luận".
Tìm lời giải đáp cho những bí ẩn trong Tam Quốc
Chính cái không khí mà ai cũng có thể tham gia bàn đó là sợi dây kết nối các thành viên trong nhóm tại một diễn đàn thảo luận về Tam Quốc diễn nghĩa. Những băn khoăn về các tình tiết thiếu logic, về những "góc khuất" chưa rõ ràng trong pho sách được đặt ra không ngừng, và từ năm 2006, Bùi Thông bắt đầu tự lên mạng tìm Tam Quốc chí, dịch thô rồi đăng lên diễn đàn làm cơ sở tranh luận.
"Tùy độ tuổi và cách nhìn, câu hỏi về Tam Quốc diễn nghĩa thường có nhiều tầng khác nhau" – anh Phạm Thành Long nhận xét. "Tầng một là thuộc lòng rồi so sánh kiểu Lã Bố đấu Triệu Vân ai hơn. Tầng hai là hỏi chiều sâu chiến lược hay về bản chất nhân vật, kiểu Khổng Minh thực sự có tài như trong sách không, Chu Du có tiểu tâm đến vậy không..."
Từng tiểu truyện trong Tam Quốc chí được Bùi Thông dịch và cập nhật dần lên diễn đàn. Bắt đầu từ những nhân vật trọng yếu như Khổng Minh, Lưu Bị, Quan Công, Tào Tháo, rồi mở rộng sang hệ thống nhân vật phụ – những người bị tiểu thuyết La Quán Trung bỏ qua hoặc đề cập sơ lược, nhưng lại là nguồn thông tin quan trọng để hiểu đúng sự thực lịch sử thời đại Tam Quốc.
Đương đầu với thử thách của cổ sử Tam Quốc Chí
Trước năm 2016, bộ Tam Quốc chí chưa có bản tiếng Việt không phải ngẫu nhiên. Khối lượng khổng lồ gồm 300 tiểu truyện cùng với ngôn ngữ Hán cổ của thế kỷ thứ 3 là những rào cản rất lớn với bất kỳ ai.
Hán cổ khác xa tiếng Hán hiện đại: câu văn thường thiếu chủ ngữ và vị ngữ, ngắn gọn nhưng hàm súc, nhiều câu đối nhau về mặt chữ nghĩa. Với những đoạn khó, Bùi Thông phải tham chiếu các bản Tam Quốc chí đã được chuyển sang bạch thoại, đồng thời nhờ sự hỗ trợ của các "cao nhân" trên các diễn đàn trực tuyến.
Cuối năm 2013, bản dịch hoàn thành, nhóm lại bỏ thêm ba năm để chỉnh lý ngôn ngữ. Yêu cầu đặt ra là mỗi câu dịch phải truyền tải đầy đủ ý tác giả, giữ được phong cách cổ kính và chú thích điển tích cẩn thận, chi tiết.
"Chúng tôi dịch vì yêu thích, nên muốn làm cho tốt. Chỉ mong sách đến tay đúng bạn đọc – những người mê Tam Quốc – để họ có thêm căn cứ tham chiếu và xây dựng quan điểm riêng về giai đoạn lịch sử đầy biến động đó" – Hoàng Giang tâm sự.
Bạn có thể tìm đọc Tam Quốc Chí và Tam Quốc Diễn Nghĩa tại Đại Đạo Viện.
Tam Quốc chí là bộ chính sử do Trần Thọ chép vào thế kỷ 3, Bùi Tùng Chi hiệu đính vào thế kỷ 4. Dựa vào đó, La Quán Trung đã viết nên tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa gần một nghìn năm sau.