Suốt năm ngày khai mạc từ 16 đến 20/10, Hội chợ sách quốc tế Frankfurt 2019 đã đón nhận 302.267 lượt người từ 104 quốc gia ghé thăm, với 7.450 gian hàng trưng bày. Những số liệu ấy một lần nữa xác nhận vị thế tuyệt đối không ai tranh cãi: đây là sân chơi sách lớn nhất trên địa cầu.
Dù đã từng tới lui nhiều hội chợ sách nổi tiếng như Gothenburg tại Thụy Điển hay Kolkata tại Ấn Độ, tôi vẫn nhận ra điều bất biến mỗi khi đặt chân đến nơi chốn như Frankfurt: sách vẫn là sức quyến rũ không thể cưỡng lại của hàng triệu người trên thế giới này.
Phát biểu tại lễ khai mạc, nhà văn Ba Lan Olga Tokarczuk — người vừa nhận vinh dự Nobel Văn chương — nói: "Tôi tin vào thứ văn chương có khả năng quy tụ con người lại và làm nổi bật những điểm chung của chúng ta".
Nhịp sống của một hội chợ sách khổng lồ
Hội chợ Frankfurt mở cửa đúng năm ngày mỗi năm. Ba ngày đầu chỉ dành cho giới xuất bản và chuyên gia ngành sách: đàm phán bản quyền, giới thiệu tác phẩm, trao đổi sản phẩm và dịch vụ. Hai ngày cuối là ngày hội của công chúng — dòng người đổ vào tấp nập khiến hệ thống thang cuốn không được phép dừng. Nhân viên bảo vệ phải đứng chốt ở đầu cầu thang để điều phối người vào ra. Vé tham dự dành cho công chúng cũng không hề nhẹ túi: 75 euro mỗi ngày — tương đương gần 1,9 triệu đồng.
Gần 600 năm lịch sử
Hội chợ sách Frankfurt thời hiện đại được tính từ năm 1949, đúng 70 tuổi vào năm 2019. Nhưng lịch sử của sự kiện này còn trải ngược về gần 600 năm trước: ngay sau khi Johannes Gutenberg sáng tạo ra kỹ thuật in bằng chữ rời, những người buôn bán sách đã tổ chức hội chợ đầu tiên vào năm 1454 — ban đầu là nơi trao đổi bản thảo, về sau trở thành trung tâm giới thiệu ấn phẩm mới, mua bán bản quyền và tìm kiếm nguồn tài trợ.
Sách Việt Nam tại Frankfurt
Tôi may mắn gặp được một người làm sách Việt Nam vừa mua thành công bản quyền nhiều cuốn sách văn học quý giá. Dù thế giới số cho phép giao dịch qua internet, anh nhấn mạnh rằng những cuộc gặp gỡ trực tiếp ở hội chợ mang lại niềm tin mà không phương tiện nào sánh được. "Nhiều khi chỉ cần bắt tay chào nhau, đối tác liền ngay lập tức dành riêng cho mình một tác phẩm mới độc quyền" — anh nói.
Năm nay, gian trưng bày của Hà Nội chiếm diện tích 140 m2 với hình ảnh Khuê Văn Các bắt mắt và bố cục lấy cảm hứng từ cổng Văn Miếu mở ra không gian văn chương. So với lần đầu chỉ có 24 m2, sự lớn mạnh qua bốn năm tham dự Frankfurt thực sự đáng tự hào. Ngoài phần trưng bày sách và các hội thảo, đoàn còn mang theo nghệ sĩ Xuân Long, Lan Anh với tiết mục nhạc dân tộc và múa rối, công ty sách Thái Hà trình diễn nghề làm tranh Đông Hồ, nghệ nhân Đào Giáng Hương quảng bá bún thang và bánh cốm.
Ngày 16/10, Phó chủ tịch UBND Hà Nội Ngô Văn Quý đã ký biên bản ghi nhớ MoU hợp tác với ông Juergen Boos — Chủ tịch hội chợ sách Frankfurt — nhằm định hướng các hoạt động phối hợp trong tương lai.
Na Uy — khách danh dự năm 2019
Năm 2019, Na Uy được vinh danh là khách danh dự của Frankfurt. Ban tổ chức lý giải: Na Uy có nền văn học phong phú và ấn tượng, từ kịch tác gia kinh điển Henrik Ibsen đến nhà văn trinh thám nổi tiếng toàn cầu Jo Nesbø (với nhiều tác phẩm đã sang tiếng Việt: Chim cổ đỏ, Người con trai, Kẻ báo thù). Sát cánh cùng Jo Nesbø còn có những nhà văn xuất sắc như Karl Ove Knausgård và Maja Lunde. Hoàng thái tử và công chúa Na Uy đích thân xuất hiện bên đoàn nhà văn để nâng tầm hình ảnh quốc gia.
Canada đã được xác nhận là khách danh dự của Frankfurt năm 2020 — lần đầu tiên một nước trình bày văn học bằng cả hai ngôn ngữ Anh và Pháp. Đoàn đại diện quy tụ những tên tuổi đình đám như Alice Munro (Nobel Văn chương), Margaret Atwood (tác giả Chuyện người tùy nữ), Yann Martel (Cuộc đời của Pi), Michael Ondaatje (Bệnh nhân người Anh)...
Con đường dài phía trước của sách Việt
Lãnh đạo Hà Nội và giới văn chương Việt đều nuôi ước vọng rằng trong một tương lai không xa, Việt Nam sẽ được Frankfurt mời làm khách danh dự. Phía ban tổ chức đánh giá tích cực sự tham gia của đoàn Hà Nội, nhất là khi nhà văn Hồ Anh Thái lần đầu tiên tham gia tọa đàm trực tiếp bằng tiếng Anh cùng các tác giả quốc tế — một bước tiến đáng khích lệ trong hành trình hội nhập văn học Việt với thế giới.
Bài học từ Indonesia — quốc gia ASEAN duy nhất được Frankfurt mời làm khách danh dự năm 2015 — rất đáng để soi chiếu: các nhà văn Indonesia sử dụng tiếng Anh lưu loát, thảo luận sâu về văn học và xã hội, đồng thời mang theo nghệ nhân ẩm thực và nghệ sĩ trình diễn để tạo dấu ấn toàn diện về văn hóa đất nước.
Để đạt được kỳ vọng đó, Việt Nam cần tối thiểu một lộ trình 5 năm để củng cố năng lực tổ chức, nâng cao kỹ năng vận động và quan trọng nhất — phát triển thực lực của nền xuất bản và văn học nước nhà trong việc dịch thuật, đưa tác phẩm Việt ra thế giới, cùng khả năng giao lưu trực tiếp bằng tiếng Anh của các nhà văn tại những sân chơi quốc tế.