Nguồn gốc bí ẩn của sách cổ
Sách đang thay đổi hình dạng. Sách điện tử hay ebook ngày càng chiếm ưu thế nhờ tính tiện lợi — một chiếc thiết bị nhỏ gọn chứa được cả trăm đầu sách, và chỉ một thao tác đơn giản là người dùng tiếp cận được hàng nghìn tựa sách khác. Ebook còn có lợi thế về an toàn dữ liệu: dù thiết bị đọc sách bị mất hay hỏng, toàn bộ sách vẫn nằm yên trên đám mây và có thể tải về ngay trên thiết bị mới. Rõ ràng sách và văn hóa đọc đang trải qua một cuộc biến đổi sâu sắc.
Không phải tất cả đều vui mừng trước điều này. Những người yêu sách giấy, nhà xuất bản và các hiệu sách đang theo dõi cuộc đua giữa sách giấy và sách điện tử từng ngày. Một số nhà phân tích thấy được chút phấn chấn khi doanh số ebook lần đầu tiên giảm xuống, cho thấy những dự báo về sự lụi tàn của sách giấy chưa hẳn đúng. Cuộc tranh luận này chắc chắn chưa kết thúc sớm.
Cuộc cách mạng sách trong lịch sử
Thú vị thay, sự thay đổi của sách ngày nay phản chiếu một sự kiện tương tự đã xảy ra hai nghìn năm trước. Một định dạng sách mới và khác biệt từng đe dọa lật đổ trật tự lâu đời — một phần vì những bất tiện của loại sách đang thống trị thời đó.
La Mã thế kỷ thứ nhất sau Công Nguyên tràn ngập chữ viết. Tượng đài, công trình và bia mộ đều được khắc chữ; người dân trao đổi tin tức trên tấm bảng sáp; thư viện quý tộc chứa đầy tác phẩm về lịch sử, triết học và nghệ thuật. Nhưng những thứ đó không phải sách theo nghĩa hiện đại — chúng là cuộn giấy cói Ai Cập, cuộn dài từ 4,5 đến 16 mét.
Những bất tiện của cuộn giấy
Để đọc loại "sách" này một cách thoải mái, người đọc phải dùng cả hai bàn tay — trừ khi đang ngồi ở bàn với một miếng gỗ chặn một đầu cuộn. Cách đọc duy nhất là trải cuộn giấy từ phải sang trái, rồi cuộn lại từ đầu sau khi đọc xong. Để tránh rách, các nhà văn thường viết theo cột hẹp vài inch. Thế nhưng các nhà khảo cổ vẫn tìm thấy những cuộn giấy có mép đáy bị mài mòn do thường xuyên cọ vào quần áo người đọc.
Vấn đề lớn thứ hai là giấy cuộn không bền trong điều kiện ẩm ướt, dù có thể tồn tại lâu hơn ở vùng nóng khô như Địa Trung Hải. Nhà sử học Tacitus ghi lại rằng một vị hoàng đế hàng năm phải gửi bản sao mới tới các tỉnh xa để thay thế những bản đã xuống cấp. Giấy cuộn cũng dễ rách nếu gấp nhiều lần, và vì thế hầu hết chỉ viết trên một mặt.
Sự ra đời của Codex – tiền thân của sách hiện đại
Vào khoảng thế kỷ thứ nhất sau Công Nguyên, một dạng sách mới xuất hiện và giải quyết được những hạn chế của cuộn giấy. Các nhà khảo cổ đã khai quật được những mảnh giấy có chữ viết trên cả hai mặt, với lề gọn gàng như các trang sách ngày nay. Đó chính là những phần còn lại của cuốn sách đầu tiên trong lịch sử nhân loại. Người La Mã gọi nó là codex — từ caudex, nghĩa là thân cây, vì gợi nhớ đến những tấm bảng gỗ. Nguồn gốc và người phát minh ra codex cho đến nay vẫn là bí ẩn.
Bài thơ của Martial từ năm 84-86 sau Công Nguyên đã ghi lại những lời giới thiệu về định dạng sách mới này, cho thấy codex đã được biết đến từ thế kỷ thứ nhất và một số bản được làm từ da động vật. Da thuộc — được phát minh ở một thành phố Hy Lạp vài thế kỷ trước đó — trải qua quy trình xử lý công phu. Độ mềm dẻo và bền bỉ của nó làm cho da thuộc trở thành vật liệu lý tưởng.
Những ưu điểm vượt trội của Codex
Codex vượt trội hơn cuộn giấy ở nhiều mặt quan trọng. Chúng được bảo vệ bằng bìa gỗ hoặc bìa cứng trước sự bất cẩn của người đọc. Các trang có thể lật qua lật lại dễ dàng, và việc đánh số trang mở ra khả năng lập mục lục và phụ lục. Codex cũng tiết kiệm không gian hơn — chứa nhiều thông tin hơn trong cùng kích thước vật lý. Những phẩm chất này biến codex thành định dạng tiềm năng thay đổi cách con người lưu trữ và tiếp cận tri thức.
Tuy nhiên người La Mã và các vùng lân cận bị chia đôi về codex. Phần lớn ngoại đạo và cộng đồng Do Thái vẫn trung thành với cuộn giấy. Nhưng cộng đồng Kitô giáo đang lớn mạnh lại nhiệt tình chào đón codex như phương tiện lưu trữ Phúc Âm và các tác phẩm thần học. Kết quả ai cũng biết: đến thế kỷ thứ 6, cả cuộn giấy lẫn ngoại giáo đều gần như biến mất hoàn toàn.
Sách điện tử và tương lai
Ebook thế kỷ 21 có thể chưa được lịch sử vinh danh như codex của thế giới cổ đại, nhưng vẫn là câu chuyện đầy cảm hứng để suy ngẫm. Liệu sách điện tử có lặp lại lịch sử và dần thay thế sách giấy như codex đã thay thế cuộn giấy trong quá khứ? Câu trả lời thuộc về thời gian và những lựa chọn của người đọc.
Khánh Ngô (Theo BBC)